Quy hoạch đền Hát Môn xứng tầm Di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 28-4-2026, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Hát Môn với tổng diện tích khoảng 58,42ha. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra cơ hội để địa phương bảo tồn, phát huy giá trị của một trong những di tích tiêu biểu gắn với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng và lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc. Việc mở rộng không gian di tích không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu thực hành tín ngưỡng ngày càng tăng của nhân dân và du khách, mà còn góp phần khẳng định vị thế, tầm vóc lịch sử của Hai Bà Trưng cùng các tướng lĩnh đã tham gia cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc vào năm 40 sau Công nguyên.
Báo cáo đề dẫn tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND xã Hát Môn Tô Xuân Quân cho biết, đền Hát Môn là nơi thờ Hai Bà Trưng - những nữ anh hùng dân tộc đã phất cờ khởi nghĩa, giành lại độc lập cho đất nước sau nhiều năm bị đô hộ. Hiện nay, đền Hát Môn đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; Lễ hội đền Hát Môn được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo các thần tích, thần phả còn lưu giữ tại nhiều địa phương vùng đồng bằng Bắc Bộ, đội ngũ tướng lĩnh tham gia cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng đang được thờ phụng tại hàng trăm đình, đền thuộc Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố. Trong đó có nhiều nữ tướng nổi tiếng như Diệu Tiên, Bát Nàn, Lê Chân, Thánh Thiên, Thiều Hoa, Xuân Nương, Liễu Giáp... cùng nhiều nam tướng có công lao lớn đối với cuộc khởi nghĩa như: Đỗ Năng Tế, ông Đống, ông Nà, ông Cai, Hoàng Đạo, Hoàng Thông, Đô Chinh, Đô Dương…
Đền Hát Môn là nơi Hai Bà Trưng lập đàn thề tế cờ trước khi xuất quân và cũng là nơi gắn với sự hóa thân của Hai Bà vào cõi bất diệt theo truyền thuyết dân gian. Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng không gian thờ các tướng lĩnh tại khu vực mở rộng của di tích được nhiều chuyên gia đánh giá là phù hợp, góp phần tôn vinh tinh thần đoàn kết, ý chí quật cường của nghĩa quân Hai Bà Trưng.
Theo lãnh đạo xã Hát Môn, việc bố trí không gian thờ các tướng lĩnh ở khu vực mở rộng còn giúp bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi di tích hiện hữu, tránh nguy cơ quá tải hoặc những tác động làm ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc của các công trình kiến trúc cổ. Đây cũng là cách tiếp cận hài hòa giữa yêu cầu bảo tồn di sản với nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Hiến kế cho không gian thờ các tướng lĩnh Hai Bà Trưng
Tại hội thảo, các nhà khoa học đều thống nhất đánh giá cao chủ trương tổ chức nghiên cứu, tham vấn ý kiến chuyên gia của địa phương trước khi triển khai các bước tiếp theo của dự án.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa cho rằng Hát Môn là một trong những địa phương tiêu biểu trong việc bảo tồn di sản dựa vào cộng đồng. Theo ông, xu hướng bảo tồn hiện nay của thế giới là "bảo tồn thích nghi", tức di sản không chỉ được gìn giữ nguyên trạng mà còn phải phục vụ cuộc sống đương đại và được trao truyền cho các thế hệ tương lai.
Ông nhấn mạnh, việc quy hoạch cần được thực hiện theo tư duy tổng thể, xác định rõ giá trị mà cộng đồng địa phương sẽ được hưởng từ dự án. Đồng thời khuyến nghị không nên xây dựng thêm công trình mới trong khu vực bảo vệ I của di tích vì khu vực này đã có tính pháp lý chặt chẽ và cần được bảo vệ nghiêm ngặt. "Có thể nghiên cứu bố trí công trình tại khu vực bảo vệ II nhằm vừa bảo tồn, vừa gia tăng giá trị của di tích. Các công trình mới cần kế thừa tinh hoa kiến trúc truyền thống, mang bản sắc Việt Nam, tránh lai căng hoặc sao chép mô hình kiến trúc nước ngoài", ông Đặng Văn Bài đề xuất.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đức Nhuệ, nguyên Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam đánh giá cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Vì vậy, việc xây dựng không gian tưởng niệm các tướng lĩnh của cuộc khởi nghĩa là cần thiết và phù hợp với giá trị của Di tích quốc gia đặc biệt đền Hát Môn. Theo ông, quá trình nghiên cứu cần tiếp tục khai thác nguồn tư liệu từ thần tích, sắc phong, văn bia, văn tế tại các địa phương cũng như các thư tịch cổ trong và ngoài nước để có cơ sở khoa học đầy đủ hơn.
Ông Nguyễn Đức Nhuệ cũng cho rằng cần nghiên cứu kỹ hình thức thờ tự. Thay vì lập bài vị riêng cho từng tướng lĩnh, có thể xem xét phương án thờ chung các danh tướng nam và danh tướng nữ nhằm bảo đảm tính khái quát, toàn diện và tránh những tranh luận về vị trí, thứ bậc trong thờ tự.
Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Đặng Bằng, nguyên Phó Trưởng ban Quản lý di tích Hà Nội cho biết việc Thủ tướng Chính phủ phê duyệt mở rộng quy mô đền Hát Môn là niềm vui lớn đối với những người làm công tác bảo tồn di sản. Ông đề nghị việc xây dựng không gian thờ các tướng lĩnh cần được đặt tại khu vực bảo vệ II, đồng thời phải phân định rõ giữa yếu tố khoa học lịch sử và yếu tố tín ngưỡng tâm linh. Việc bài trí nên theo hướng trang trọng, hài hòa, tránh dàn trải.
Trong khi đó, Tiến sĩ Phạm Văn Ánh (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng nếu xây dựng đền thờ các tướng lĩnh thì nên lập bài vị chung thay vì bài vị riêng cho từng nhân vật. Để phục vụ nhu cầu tìm hiểu sâu của du khách, có thể ứng dụng công nghệ số như mã QR giới thiệu đầy đủ thân thế, sự nghiệp và công lao của từng tướng lĩnh. Ông cũng đề xuất nghiên cứu xây dựng hệ thống tượng đài, tượng danh tướng tại khu vực mở rộng nhằm tăng tính trực quan, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa.
Từng bước hoàn thiện cơ sở khoa học cho dự án
Phát biểu kết luận hội thảo, Bí thư Đảng ủy xã Hát Môn Nguyễn Đình Sơn cho biết, theo quy hoạch đã được phê duyệt, đền Hát Môn được phân thành ba khu vực chức năng. Để triển khai quy hoạch của Thủ tướng Chính phủ, địa phương sẽ phải xây dựng dự án tổng thể và trình các cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt.
Theo ông Nguyễn Đình Sơn, việc tổ chức hội thảo lần này nhằm tập hợp ý kiến của các nhà khoa học, nhà quản lý để tạo cơ sở khoa học, lịch sử và pháp lý phục vụ quá trình lập dự án.
"Sau hội thảo, địa phương sẽ tiếp tục nghiên cứu, bổ sung nguồn tư liệu, đồng thời tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp của các chuyên gia để hoàn thiện đề án. Đây mới là bước khởi đầu và chúng tôi sẽ còn tiếp tục xin ý kiến nhiều lần nhằm bảo đảm dự án được xây dựng một cách khoa học, khách quan và phù hợp với giá trị của di tích quốc gia đặc biệt", ông Nguyễn Đình Sơn nhấn mạnh.
Các ý kiến tại hội thảo được đánh giá là nguồn tư liệu quý, góp phần giúp địa phương xác định rõ hơn định hướng bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đền Hát Môn trong thời gian tới. Không chỉ hướng tới gìn giữ một di sản đặc biệt của dân tộc, quy hoạch mở rộng đền Hát Môn còn được kỳ vọng sẽ tạo động lực phát triển du lịch văn hóa, góp phần phát huy nguồn lực di sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo hướng bền vững.
Nguồn; ảnh Hoàng Thoàn